Middeleeuwse munten herkennen en begrijpen

//

Erik de Vries

Middeleeuwse munten zijn betaalmiddelen die in de middeleeuwen werden geslagen, grofweg van de vijfde tot en met de vijftiende eeuw. Ze zijn vaak van zilver, maar er bestaan ook gouden en koperen exemplaren. Veel munten zijn klein en dun en dragen een afbeelding van een heerser, een kruis of een gebouw.

In de middeleeuwen bestonden veel verschillende muntsoorten naast elkaar. Ook in de Nederlanden konden graven, bisschoppen en steden munten laten slaan. Daardoor vertelt een munt vaak iets over de plaats en de machthebber die haar uitgaf.

Welke soorten middeleeuwse munten zijn er?

De namen en het uiterlijk van munten veranderden door de eeuwen heen. Dit zijn enkele muntsoorten die je bij middeleeuwse munten kunt tegenkomen:

  • Penning: een meestal kleine zilveren munt die in grote delen van Europa werd gebruikt. Het uiterlijk verschilde per gebied en periode.
  • Groot: een grotere zilveren munt dan de penning, die in de late middeleeuwen in verschillende gebieden werd geslagen.
  • Florijn: een gouden munt die haar naam kreeg van Florence. De munt werd ook buiten die stad nagevolgd.
  • Brakteaat: een dunne munt met een afbeelding die aan één kant is ingeslagen en aan de andere kant in spiegelbeeld zichtbaar is.

De naam zegt niet alles over een munt. Twee penningen kunnen bijvoorbeeld uit verschillende eeuwen en gebieden komen. Voor een goede herkenning zijn ook het opschrift, de afbeelding en het gewicht nodig.

Hoe werden munten in de middeleeuwen gemaakt?

Een munt werd meestal met de hand geslagen. De muntslager legde een rond stukje metaal tussen twee stempels en sloeg daarop met een hamer. Zo kwamen de afbeeldingen in het metaal te staan.

Omdat het slaan handwerk was, staat een afbeelding niet altijd precies in het midden. Ook zijn de randen niet altijd mooi rond. Bij een versleten stempel konden details minder scherp worden, zelfs als de munt zelf nog weinig was gebruikt.

Sommige munten zijn opvallend dun of ongelijk van vorm. Dat maakt ze niet meteen onecht. Het is wel een reden om de munt te vergelijken met bekende exemplaren van hetzelfde type.

Middeleeuwse munten herkennen aan afbeeldingen en tekst

Begin met beide kanten van de munt. Op de ene kant kan bijvoorbeeld een portret of een symbool van een heerser staan. Op de andere kant zie je soms een kruis, een gebouw of een wapen. Afbeeldingen verschillen sterk per muntsoort.

Langs de rand staat vaak een opschrift. Dat kan de naam van een vorst, bisschop of stad bevatten. Het opschrift is geregeld in het Latijn en kan afgekort zijn. Door slijtage of een slag buiten het midden zijn soms maar enkele letters zichtbaar.

Let bij het bepalen van de munt op deze kenmerken:

  • Afbeelding: zoek naar herkenbare vormen, zoals een kruis, kroon, gezicht of wapen.
  • Opschrift: noteer de letters die nog leesbaar zijn, ook als je geen volledig woord kunt maken.
  • Metaal: kijk of de munt een zilveren, gouden of koperkleurige indruk maakt. De kleur alleen bewijst niet van welk metaal de munt is gemaakt.
  • Formaat en gewicht: meet de doorsnede en weeg de munt met een nauwkeurige weegschaal.
  • Slijtage en rand: bekijk of delen ontbreken en of de afbeelding volledig op het muntplaatje staat.

Vergelijk de combinatie van kenmerken met afbeeldingen in een gespecialiseerde muntcatalogus of museumcollectie. Eén kruis of enkele losse letters zijn meestal niet genoeg om een munt aan een plaats of heerser toe te schrijven.

Munten uit de middeleeuwse Nederlanden

De Nederlanden waren in de middeleeuwen geen land met één munteenheid. Verschillende gebieden hadden eigen machthebbers en muntplaatsen. Een munt kan daarom verwijzen naar een graafschap, een bisschop of een stad, in plaats van naar Nederland als geheel.

Daarbij reisden munten mee met handelaren en andere reizigers. Een munt die in de huidige Nederlandse bodem wordt gevonden, hoeft dus niet in dat gebied te zijn geslagen. Omgekeerd konden munten uit de Nederlanden ook buiten het gebied terechtkomen.

Een naam of wapen op de munt kan helpen om de herkomst te bepalen. Let wel op dat latere heersers soms dezelfde naam droegen. Het complete ontwerp en het type letters helpen dan om een munt verder in te delen.

Wat vertelt een oude munt over haar gebruik?

Slijtage kan laten zien dat een munt langere tijd in omloop is geweest. Details zoals gezichten, letters en fijne lijnen verdwijnen vaak als eerste. Een goed bewaard exemplaar laat daardoor meer van het oorspronkelijke ontwerp zien dan een sterk afgesleten munt.

Een onregelmatige of beschadigde rand kan verschillende oorzaken hebben. Er kan later een stukje zijn afgebroken, maar bij sommige munten is ook metaal van de rand afgeknipt. Alleen aan de hand van een onregelmatige rand kun je niet vaststellen wat er precies is gebeurd.

Niet elk rond metalen voorwerp uit de middeleeuwen was een munt. Ook rekenpenningen en andere voorwerpen kunnen op een betaalmiddel lijken. Het opschrift, de afbeelding en vergelijking met bekende exemplaren helpen om het verschil te herkennen.

Een middeleeuwse munt gevonden?

Maak duidelijke foto’s van beide kanten en noteer waar en onder welke omstandigheden je de munt vond. Die gegevens kunnen helpen om de munt te herkennen en zijn ook van belang voor de kennis over de vindplaats. Maak de munt niet schoon: daarbij kunnen details en sporen verloren gaan.

In Nederland geldt een meldplicht voor archeologische vondsten. Je kunt een vondst melden bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Het platform Portable Antiquities of the Netherlands (PAN) legt daarnaast bodemvondsten vast en kan helpen bij de beschrijving ervan.

Veelgestelde vragen over middeleeuwse munten

Staat er een jaartal op een middeleeuwse munt?
Nee, vaak niet. De periode is dan af te leiden uit onder meer het muntbeeld, het opschrift en de naam van de uitgever. Soms blijft een ruime datering het hoogst haalbare.

Zijn middeleeuwse munten altijd van zilver?
Nee. Veel middeleeuwse munten zijn van zilver of een legering met zilver gemaakt, maar er bestaan ook gouden en koperen munten. Het metaal kan per muntsoort en periode verschillen.

Is een dunne munt met een eenzijdige afbeelding middeleeuws?
Dat kan. Een brakteaat is een voorbeeld van zo’n munt. De dunne vorm alleen is niet genoeg voor een zekere herkenning: vergelijk ook de afbeelding, het formaat en eventuele letters.

Een foto van beide kanten, de doorsnede en het gewicht vormen samen een goed begin om een middeleeuwse munt op naam te brengen. Vooral kleine details in het opschrift of muntbeeld kunnen daarbij het verschil maken.

Plaats een reactie